PESEL ma 11 cyfr i żadna z nich nie jest przypadkowa. Sześć pierwszych to data urodzenia, cztery kolejne to numer porządkowy z zaszytą płcią, a ostatnia to cyfra kontrolna, która wyłapuje literówki. Poniżej rozkładamy numer na części i pokazujemy, co ktoś może z nim zrobić, a czego nie.
Budowa numeru cyfra po cyfrze
| Pozycja | Ile cyfr | Co oznacza |
|---|---|---|
| 1 i 2 | 2 | Dwie ostatnie cyfry roku urodzenia |
| 3 i 4 | 2 | Miesiąc urodzenia powiększony o znacznik stulecia |
| 5 i 6 | 2 | Dzień urodzenia |
| 7 do 10 | 4 | Liczba porządkowa, a jej ostatnia cyfra koduje płeć |
| 11 | 1 | Cyfra kontrolna |
Skąd wiadomo, w którym stuleciu ktoś się urodził
Rok zapisany dwiema cyframi nie odróżnia 1965 od 2065. Rozwiązano to, dodając do miesiąca stałą wartość zależną od stulecia. Dlatego w peselach osób urodzonych po 2000 roku miesiąc bywa dziwny, na przykład 25 albo 31.
| Stulecie urodzenia | Do miesiąca dodaje się | Zakres cyfr miesiąca |
|---|---|---|
| 1800 do 1899 | 80 | 81 do 92 |
| 1900 do 1999 | 0 | 01 do 12 |
| 2000 do 2099 | 20 | 21 do 32 |
| 2100 do 2199 | 40 | 41 do 52 |
| 2200 do 2299 | 60 | 61 do 72 |
Przykład: PESEL zaczynający się od 05 24 17 opisuje osobę urodzoną 17 kwietnia 2005 roku, bo 24 to kwiecień (04) powiększony o 20.
Która cyfra mówi o płci
Dziesiąta. Cyfra parzysta (0, 2, 4, 6, 8) oznacza kobietę, nieparzysta (1, 3, 5, 7, 9) mężczyznę. To jedyne miejsce w numerze, które koduje płeć, i właśnie dlatego zmiana płci wiąże się z nadaniem nowego numeru PESEL.
Jak działa cyfra kontrolna
Ostatnia cyfra to suma kontrolna dziesięciu poprzednich. Każdą mnoży się przez wagę z ciągu 1, 3, 7, 9, 1, 3, 7, 9, 1, 3, sumuje wyniki, a od dziesiątki odejmuje ostatnią cyfrę sumy.
Weźmy podręcznikowy numer 44051401359:
- 1Mnożymy: 4x1, 4x3, 0x7, 5x9, 1x1, 4x3, 0x7, 1x9, 3x1, 5x3.
- 2Dostajemy: 4, 12, 0, 45, 1, 12, 0, 9, 3, 15.
- 3Suma wynosi 101, a jej ostatnia cyfra to 1.
- 4Cyfra kontrolna to 10 minus 1, czyli 9. Zgadza się z ostatnią cyfrą numeru.
Praktyczny wniosek: system odrzuci numer z przestawionymi cyframi, ale poprawnie zbudowany numer nie musi należeć do żadnej realnej osoby. Sama poprawność matematyczna niczego nie potwierdza.
Czy PESEL to dane wrażliwe
Nie w rozumieniu przepisów. RODO zalicza do szczególnych kategorii danych między innymi informacje o zdrowiu, pochodzeniu etnicznym i poglądach politycznych. PESEL do nich nie należy, jest zwykłą daną osobową, tyle że wyjątkowo trwałą: numeru telefonu i adresu można zmienić, PESEL zostaje na całe życie.
Ta trwałość, a nie kategoria prawna, jest źródłem ryzyka. Instytucje przyjęły PESEL jako skrót do potwierdzania tożsamości, więc numer w rękach oszusta staje się wygodnym kluczem.
Co ktoś może zrobić z samym PESEL-em
Sam numer nie wystarczy do wzięcia kredytu. Instytucja finansowa potrzebuje jeszcze danych z dokumentu tożsamości, a od czerwca 2024 roku ma obowiązek sprawdzić, czy PESEL nie jest zastrzeżony. Ryzyko rośnie dopiero, gdy do numeru dołączą imię, nazwisko, adres i seria dowodu, czyli komplet, który wycieka razem ze zdjęciem dowodu.
Najskuteczniejsza reakcja jest bezpłatna i zajmuje minutę: zastrzeżenie numeru PESEL w aplikacji mObywatel. Bank nie udzieli wtedy kredytu, dopóki sam nie cofniesz zastrzeżenia. Jeśli nie wiesz, czy masz je włączone, sprawdzisz to w kilku miejscach. A gdy podejrzewasz, że ktoś już użył Twoich danych, zacznij od sprawdzenia, czy nie wzięto na Ciebie kredytu.
Gdzie znaleźć własny PESEL
Numer widnieje w dowodzie osobistym, w paszporcie, na akcie urodzenia i w aplikacji mObywatel. Jest też w każdym dokumencie z urzędu skarbowego i ZUS. Oficjalne informacje o samym rejestrze prowadzi serwis gov.pl.
Kto może żądać numeru PESEL, a kto nie
Prawo do przetwarzania numeru ma ten, komu przepis na to pozwala albo kto potrzebuje go do wykonania umowy. W praktyce oznacza to zamkniętą listę.
| Kto | Czy może żądać PESEL | Podstawa |
|---|---|---|
| Pracodawca | Tak | Kodeks pracy, do zgłoszenia do ZUS i rozliczeń |
| Bank, firma pożyczkowa | Tak | Przepisy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy |
| Przychodnia, szpital | Tak | Dokumentacja medyczna i rozliczenie z NFZ |
| Notariusz, urząd | Tak | Przepisy szczególne |
| Operator telekomunikacyjny | Tak, przy umowie i rejestracji prepaid | Prawo telekomunikacyjne |
| Sklep internetowy | Nie | Do wysyłki wystarczą imię, nazwisko i adres |
| Wypożyczalnia, siłownia, hotel | Zwykle nie | Wystarczy okazanie dokumentu, bez spisywania numeru |
| Osoba dzwoniąca z ankietą lub ofertą | Nie | Brak jakiejkolwiek podstawy |
Gdy ktoś żąda numeru bez podstawy, masz prawo zapytać o nią wprost i odmówić. Skargę na bezpodstawne zbieranie danych składa się do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych.
Czy PESEL można zmienić
Prawie nigdy. Ustawa dopuszcza to w trzech sytuacjach: przy zmianie płci, przy sprostowaniu daty urodzenia lub płci w akcie stanu cywilnego oraz przy błędzie popełnionym przy nadaniu numeru. Wyciek danych nie jest przesłanką do zmiany, i to właśnie dlatego zastrzeżenie numeru jest tak istotne. Numeru nie wymienisz, możesz go tylko zablokować.
Jak odczytać datę urodzenia krok po kroku
| PESEL zaczyna się od | Rok | Miesiąc | Dzień | Data urodzenia |
|---|---|---|---|---|
| 78 03 12 | 1978 | 03 (marzec) | 12 | 12 marca 1978 |
| 02 21 05 | 2002 | 21 minus 20, czyli styczeń | 05 | 5 stycznia 2002 |
| 15 32 28 | 2015 | 32 minus 20, czyli grudzień | 28 | 28 grudnia 2015 |
| 99 11 30 | 1999 | 11 (listopad) | 30 | 30 listopada 1999 |
Cudzoziemcy też otrzymują PESEL, budowany według tych samych zasad. Numer nadaje się przy meldunku, przy zatrudnieniu i przy wniosku o świadczenia, a od 2022 roku także obywatelom Ukrainy korzystającym z ochrony czasowej.
Najczęściej zadawane pytania
Ile cyfr ma PESEL?
Dokładnie 11. Sześć pierwszych koduje datę urodzenia, cztery kolejne to liczba porządkowa z cyfrą płci, a jedenasta to cyfra kontrolna.
Która cyfra PESEL oznacza płeć?
Dziesiąta. Parzysta oznacza kobietę, nieparzysta mężczyznę.
Dlaczego w moim PESEL-u miesiąc to liczba większa niż 12?
Bo urodziłeś się po 2000 roku. Do miesiąca dodaje się wtedy 20, więc styczeń zapisuje się jako 21, a grudzień jako 32. To sposób na odróżnienie stuleci przy dwucyfrowym roku.
Czy PESEL to dane wrażliwe według RODO?
Nie. To zwykła dana osobowa, a nie szczególna kategoria danych. Chronić go warto z innego powodu: numeru nie da się zmienić, więc raz ujawniony zostaje z Tobą na zawsze.
Czy ktoś weźmie kredyt na sam mój PESEL?
Nie na sam numer. Potrzebne są jeszcze dane z dokumentu tożsamości. Dodatkowo instytucje finansowe muszą sprawdzać rejestr zastrzeżeń, więc zastrzeżony PESEL blokuje udzielenie kredytu.
Kto może wymagać ode mnie numeru PESEL?
Pracodawca, bank, placówka medyczna, notariusz, urząd i operator telekomunikacyjny przy zawieraniu umowy. Sklep internetowy, hotel czy siłownia zwykle nie mają do tego podstawy, a osoba dzwoniąca z ofertą nie ma jej nigdy.
Czy można zmienić numer PESEL?
Tylko w wyjątkowych sytuacjach: przy zmianie płci, przy sprostowaniu daty urodzenia albo przy błędzie urzędu. Wyciek danych nie uprawnia do zmiany numeru, dlatego pozostaje zastrzeżenie.
Czy podanie PESEL przez telefon jest bezpieczne?
Tylko wtedy, gdy sam zadzwoniłeś na zweryfikowany numer instytucji. Przy połączeniu przychodzącym rozłącz się i oddzwoń na numer ze strony banku lub urzędu, bo numer dzwoniącego można podrobić.
