PESEL podaje się w przychodni, w banku i przy zawieraniu umowy, zwykle bez zastanowienia. Tymczasem to najkrótsza droga do jednoznacznego wskazania konkretnego człowieka w Polsce, a sam ciąg cyfr zdradza więcej, niż się wydaje.
Ile cyfr ma PESEL i co oznaczają
Numer składa się z jedenastu cyfr w układzie RRMMDDPPPPK:
- RR MM DD to data urodzenia: rok, miesiąc i dzień.
- PPPP to czterocyfrowa liczba porządkowa. Jej ostatnia cyfra koduje płeć: parzysta oznacza kobietę, nieparzysta mężczyznę.
- K to cyfra kontrolna, wyliczana z pozostałych dziesięciu. Dzięki niej system od razu wychwytuje literówkę.
Numer nadaje się raz i towarzyszy człowiekowi przez całe życie. Zmienia się wyjątkowo, na przykład po korekcie daty urodzenia lub zmianie płci.
Dlaczego PESEL po 2000 roku ma miesiąc 21 albo 32
Dwie cyfry na rok wystarczały tylko w obrębie jednego stulecia, więc informację o wieku przeniesiono na miesiąc. Do numeru miesiąca dodaje się:
- 20 dla urodzonych w latach 2000 do 2099,
- 80 dla urodzonych w latach 1800 do 1899,
- 40 dla lat 2100 do 2199,
- 60 dla lat 2200 do 2299,
- 0 dla całego XX wieku.
Dziecko urodzone 5 lipca 2015 roku ma więc na początku numeru 152705, a nie 150705. Osoba urodzona w tym samym dniu w 1975 roku ma 750705.
Czy PESEL to dane wrażliwe
W języku potocznym tak się mówi, ale RODO rozumie to inaczej. Dane wrażliwe, czyli szczególnej kategorii, to informacje o zdrowiu, pochodzeniu, poglądach politycznych, wyznaniu, orientacji seksualnej i dane biometryczne. PESEL do tej grupy nie należy: jest zwykłą daną osobową.
Ma jednak status szczególny z innego powodu. Jednoznacznie identyfikuje konkretną osobę, więc jego przetwarzanie wymaga wyraźnej podstawy prawnej, a nie samej zgody wpisanej w formularz. To rozróżnienie działa podobnie jak przy numerze telefonu, o czym piszemy w tekście czy numer telefonu to dane osobowe.
Kto ma prawo żądać numeru PESEL
Podstawę prawną mają między innymi banki i instytucje pożyczkowe, placówki medyczne, ZUS i urzędy skarbowe, notariusze, pracodawcy, szkoły oraz operatorzy telekomunikacyjni przy zawieraniu umowy abonamentowej.
Nie mają jej hotele przy zwykłej rezerwacji, siłownie, wypożyczalnie sprzętu, sklepy internetowe przy standardowym zamówieniu ani firmy proszące o PESEL do „weryfikacji uczestnika konkursu”. Jeśli ktoś prosi o numer bez wyraźnej podstawy, można odmówić i poprosić o wskazanie przepisu.
Co grozi, gdy ktoś zna Twój PESEL
Sam numer bez innych danych ma ograniczoną wartość. Groźny staje się w komplecie: imię, nazwisko, adres, seria dowodu i PESEL wystarczają, by próbować zawrzeć umowę kredytu albo wyrobić duplikat karty SIM. Dlatego takie zestawy krążą w wyciekach i są warte pieniądze.
Blokadę tej drogi daje zastrzeżenie numeru PESEL, bezpłatne i odwracalne. Warto też co pół roku sprawdzać, czy nikt nie zaciągnął zobowiązania na Twoje dane, korzystając z darmowych raportów kredytowych.
Najczęściej zadawane pytania
Jak odczytać datę urodzenia z numeru PESEL?
Weź sześć pierwszych cyfr i podziel je na pary: rok, miesiąc, dzień. Jeśli liczba miesiąca przekracza 12, odejmij 20 dla urodzonych po 2000 roku albo 80 dla urodzonych w XIX wieku. Numer zaczynający się od 042812 to rok 04, miesiąc 28 minus 20, czyli sierpień, i dzień 12: razem 12 sierpnia 2004 roku.
Czy z numeru PESEL da się odczytać płeć?
Tak, decyduje dziesiąta cyfra, czyli ostatnia cyfra liczby porządkowej. Parzysta, w tym zero, oznacza kobietę, nieparzysta mężczyznę.
Czy PESEL można zmienić?
Tylko w wyjątkowych sytuacjach określonych przepisami, na przykład po sprostowaniu daty urodzenia, zmianie płci albo gdy numer nadano błędnie. Wyciek danych nie jest podstawą do zmiany numeru, dlatego zamiast tego zastrzega się go w rejestrze.
Czy podanie PESEL przez telefon jest bezpieczne?
Nie, jeśli to nie Ty inicjujesz połączenie. Instytucje weryfikują tożsamość innymi metodami, a prośba o PESEL w rozmowie przychodzącej jest typowym elementem wyłudzenia opisanego w tekście o vishingu. Rozłącz się i oddzwoń na oficjalny numer instytucji.
Czy pracodawca może wymagać numeru PESEL?
Tak, przy zatrudnieniu, bo numer jest potrzebny do zgłoszenia do ZUS i rozliczeń podatkowych. Na etapie samej rekrutacji, przed zawarciem umowy, podstawy do żądania PESEL już nie ma.